سیاوش منم از پریزادگان
از ایرانم از شهر آزادگان

طراحی لباس های دوره سامانی

نیلوفر معتمدی

چکیده

از قرن سوم تا پنجم هجری ایرانیان خالق آثار غنی و گرانبهایی بودند؛ دورانی که آن را رنسانس ایرانی نامیده اند. دوره زمانی مورد مطالعه در این پژوهش، حکومت سامانی میباشد .خراسان بزرگ در دورة سامانی مرکز فرهنگ ایران به شمار می رفت و سامانیان که خود کانون عمدة نوزایی ایران بودند، تمدنی را رقم زدند ،که در سیمای فرهنگ ایرانیان ماندگار شد .در این دوران، هنر پیشرفت چشمگیری داشت و شکوفایی پارچه بافی را در خراسان و به ویژه در نیشابور به همراه داشت. هدف از انجام این تحقیق بررسی نقوش پارچه در این دوره و شناساندن قسمت کوچکی از فرهنگ غنی ایرانیان میباشد.

روش تحقیق به صورت تاریخی-تحلیلی و گردآوری اطالعات به شیوه کتابخانه ای صورت گرفته است .دو نمونه از پارچه های سامانی، هفده نمونه از آثار سفالی برجای مانده از دوران سامانی، یک مورد پارچه و نیز شش نمونه از دیوارنگاره های دوران سغدی و یک نمونه پارچه، در جهت بررسی پارچه های دوران سامانی مورد بررسی قرارگرفته و نقوش بر اساس نوع انسانی، حیوانی و گیاهی طبقه بندی شده اند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که در دورة سامانی عنصر قرینه در نقوش، حضور پررنگ تر نقوش هندسی و گیاهی و سپس نقوش جانوری و انسانی، حضور نقش گیاهی اسلیمی، استفاده از عنصر درخت زندگی در ترکیب با نقوش حیوانی، تقابل نقوش حیوانی،ترسیم نقوش حیوانی و انسانی از روبه رو، استفاده از خط کوفی، اهمیت به حاشیة پارچه و همچنین تاثیر و تداوم پارچه بافی دوران ساسانی را شاهد هستیم.

کلیدواژه ها: نقوش پارچه، پارچه بافی، دوره سامانی، تاجیکستان،آتوسا،گردآفرید.

مقدمه

نگاه به تاریخ باشکوه و پرفراز و نشیب این مرز و بوم و اجرای لباس ها بر قامت رعنای فرزندانش، با تکیه بر مد پایدار و حمایت از هنر و دست دوزهای اصیل بانوان ایرانی دغدغه اصلی و نمایان کردن اصالت در پوشش نسل جوان این کهن بوم و بر، هدف این پژوهش اصلی است.تن پوش ها، نماد گوشه و کنار دیار و فرهنگ ایرانی است و گشودن دریچه ملون تاریخ ایرانشهر و
موجودیت در قالب لباس ها به سبک و سیاق مدرن می باشد. بی شک تولد و زندگی در شهر گنبدهای فیروزه ای و دیدن عجایب بی بدیل این شهر و حکاکی در ذهن من به این مهم دامن زد. در این پروژه از دو شخصیت ایرانی، آتوسا و گردآفرید الهام گرفته شده است و تن پوش سوم ادای احترام به کشور تاجیکستان می باشد ، تمام اجزای طراحی ها از خراسان بزرگ و تاریخ پرشکوه و به نوعی رنسانس ایران بعد از اسالم اقتباس شده است. سر می نهیم براقتدار و جاودانگی ایرانشهرمان.

گردآفرید:

چو آگاه شد دختر گژدهم

که سالار آن انجمن گشت کم

زنی بود بر سان گردی سوار

همیشه به جنگ اندرون نامدار

کجا نام او بود گردآفرید

زمانه زمادر چنین ناورید

– قسمت بالاتنه لباس تلفیق جوشن و پوشش پارچه ای برگرفته از تزیین و نوشتة کوفی بر روی سفالینه با پوشش لعاب دار گلی ، نیشابور قرن سوم و چهارم هجری می باشد.

-رنگ تن پوش بر اساس رنگ های مرسوم عامة مردم در دورة سامانیان طراحی شده است ، و طرح هندسی پارچه جوشن از مقبرة امیر اسماعیل سامانی الهام گرفته است.

-کمربند نماد تبر که نشان دهندة قدرت رزمی گردآفرید می باشد و رنگ کمربند از بزم بازرگانان سغدی, پنجیکنت قرن هفتم تا هشتم میالدی می باشد.

-شال های آویزان از کمربند نماد مساجد چهار ایوانی و دوایوانی مرسوم در دورة سامانیان است.

-شلوار برگرفته از بخشی از یک بشقاب لعاب دار در دورة سامانی مربوط به سدة چهارم تا پنجم هجری است.

-رنگ قهوهای بهکاررفته در طراحی شلوار نشانة مام وطن و دفاع از خاک و جنس پارچه کرباس است که از پارچههای پرکاربرد آن زمان است.

-گلدوزی های یقه ، کمر و آستین از کاسة سفالی لعابدار در قرن چهارم هجری ، نیشابور الهام گرفته شده است.

آتوسا:

حیلت رها کن عاشقا دیوانه شو دیوانه شو

اندر دل آتش درآ پروانه شو پروانه شو

هم خویش را بیگانه کن هم خانه را ویرانه کن

وآنگه بیا با عاشقان همخانه شو هم خانه شو

-در طراحی بهکاررفته لباس آتوسا ، از دو شخصیت مهم و تأثیرگذار در زندگی این بانو الهام گرفته شده است ، کوروش دوم هخامنشی و خشایارشا.

-گلدوزی لوزیِ یقه از ظرفی در سده سوم و چهارم هجری قمری ، نیشابور استفاده شده است.

-رنگ لباس و جنس پارچه نمایانگر شکوه و جایگاه رفیع ایشان است.

-پرهای بکار برده شده در طراحی سرشانه به مرد بالدار پاسارگاد اشاره دارد که نمایانگر حضور و پشتیبانی پدرانه است.

-در قسمت میانة لباس خورشیدی گالبتون دوزی شده، مصداق حضور خشایارشا و مهر مادری است.

-گلدوزی دستبند قسمتی از نقاشی قصری در محوطة افراسیاب است

ادای احترام به تاجیکستان:

بوی جوی مولیان آید همی

یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی و درشتی راه او

زیر پایم پرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست

خنگ ما را تامیان آید همی

-در طراحی این تنپوش سعی بر این داشتیم که لباسی کاربردی برای زنان تاجیکستان با المان های خراسان بزرگ بیافرینیم.

-گلدوزیهای یقه از نقاشی حرکت سفرای قرن هفتم میالدی قسمتی از نقاشی قصری در محوطه افراسیاب است

-شومیز زیر کت از رنگهای مرسوم در دورة سامانیان است و پشت شومیز بهصورت مثلث طراحی شده است که نماد قدرت است.

پشت کت از طرح درخت زندگی از کلیسای وردن، سغدی ، سدة دوم و سوم هجری قمری الهام گرفته شده است ، درختی با میوههایی شبیه انگور.

-کمربند سه دور به دور کمر بسته شده است که اشاره به گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک دارد .

-گلدوزی سرآستین و کمر از نقاشی دیواره نیشابور متعلق به سدة دوم هجری ، موزة ملی بخش هنر اسالمی است

-شاکلة اصلی طراحیهای ما احترام به فرهنگ و تمدن و ارج نهادن به تاریخ لباس در ایرانشهر است و به همین دلیل بر روی تمامی پابندهای ما حکاکی همگون از دوران پرشکوه باستان در نظر گرفته شده است.

منابع

اتینگهاوزن، ریچارد؛ گراابر، الگ،۱۳۴۳ ،هنر و معماری اسالمی، ج۱ ، ترجمة یعقوب آژند، تهران :انتشارات سمت
– اتینگهاوزن؛ شراتو؛ بمباچی ۱۳۴۶ ،تاریخ هنر ایران، ج :۴ هنر سامانی و هنر غزنوی، ترجمه یعقوب آژند تهران :انتشارات مولی
بلنیتسکی .آ ۱۳۴۱ ، خراسان و ماوراءالنهر( آسیای میانه) ،ترجمة پرویز ورجاوند،تهران : موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی(پژوهشگاه )با همکاری مرکز اسناد فرهنگی آسیا
پاکباز، رویین ۱۳۳۳ ،نقاشی ایران :از دیرباز تا امروز، تهران :زرین و سیمی
-پوپ، آرتور؛ اکرمن، فیلیپس ۱۳۳۴ ، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ج :۷ نقاشی و کتابآرایی و پارچهبافی ، ترجمه نجف دریابندری و دیگران تهران:انتشارات علمی و فرهن
میپوگاخپکوا، گالینا؛ خاکیموف، اک ۱۳۴۲ ،هنر در آسیای مرکزی، ترجمة ناهید کریمزندی، تهران : انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
حجتی، صادق ۱۳۳۳ ، تاریخ ،فرهنگ و تمدن ایران در عصر آل بویه، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه
-خطیبی، ابوالفضل،۱۳۳۲ ،کهنترین تصویر رستم و رخش او در نقاشیهای پنجکنت، بخارا،شماره ۳۶ و ۳۷، ص ۱۲۲-۱۳۷
رنج دوست، شبنم ۱۳۳۴ ،. تاریخ لباس ایران، تهران: انتشارات جمال هنر
-روح فر، زهره ، ۱۳۳۱ ، نگاهی بر پارچهبافی دوران اسالمی، تهران : انتشارات سمت
ریاضی، محمدرضا ۱۳۳۲ ، طرحها و نقوش لباسها و بافته های ساسانی، تهران :گنجینه هنر

گردآورنده ، پژوهشگر و ایده پرداز تاریخی : نیلوفر معتمد